IV. Nieważność małżeństwa kościelnego

    W świetle kanonów Kodeksu Prawa Kanonicznego, małżeństwo ma postać umowy konsensualnej, tj. takiej umowy, którą mężczyzna i kobieta zawierają całkowicie dobrowolnie i w pełni świadomie, wyrażając swoją wolę utworzenia ”wspólnoty całego życia” w małżeńskim „przymierzu” (por. kan. 1055, § 1 Kodeks Prawa Kanonicznego 1983). Poprzez małżeńskie przymierze dwoje ludzi: mąż i żona współtworzą całkowitą i dozgonną wspólnotę całego życia oraz wspólnotę miłości, która obejmuje wszystkie płaszczyzny ich życia (nie tylko seksualną): duchową, społeczną i kulturową.

    Kodeks Prawa Kanonicznego nie tylko definiuje małżeństwo (w sposób zgodny i wynikający logicznie z doktryny teologicznej Kościoła), lecz również wymienia przeszkody uniemożliwiające jego ważne zawarcie i określa warunki kanoniczno-prawne ważnego (tzn. skutecznego prawnie) zawarcia małżeństwa.

    To właśnie zatajenie istniejącej przeszkody małżeńskiej albo niespełnienie warunków prawnych co do skuteczności prawnej zawarcia małżeńskiej umowy konsensualnej stanowi podstawę do wszczęcia w trybunale kościelnym procesu o nieważność małżeństwa.

    Tylko na drodze kanonicznego procesu sądowego, w oparciu o zgodne z prawem kanonicznym dowody, może dojść do orzeczenia wyroku stwierdzającego nieważność zawarcia małżeństwa sakramentalnego.

    Warunkiem prawomocnego stwierdzenia nieważności zawarcia małżeństwa kościelnego jest uzyskanie dwóch wyroków zgodnych za nieważnością w dwóch kanonicznych instancjach procesowych. Dopiero zgodność orzeczenia nieważności zawartego małżeństwa w dwóch instancjach oznacza dla stron stan wolny i otwiera drogę do zawarcia sakramentalnego związku małżeńskiego z inną osobą.

    Aczkolwiek w obrębie prawa państwowego istnieje procedura prawna unieważnienia małżeństwa cywilnego, to jednak rozbieżności pomiędzy tą procedurą cywilno-prawną a kanonicznym procesem o stwierdzenie nieważności (zawarcia) małżeństwa sakramentalnego są zbyt duże, by można było doszukiwać się pomiędzy nimi istotnych podobieństw i ścisłych analogii.