III. "Rozwód kościelny" - czy istnieje?

    Podczas Soboru Trydenckiego (1545 – 1563) Kościół zdefiniował prawdę wiary, przypomnianą później podczas soboru Watykańskiego II, mianowicie że małżeństwo osób ochrzczonych jest sakramentem (zob. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallotinum 1998) i że z godności sakramentalnej małżeństwa wynikają jego istotne przymioty:

• jedność – która wyraża się w monogamii związku małżeńskiego dwojga ludzi oraz
• nierozerwalność - polegająca na dozgonnej wierności małżonków, tzn. aż do śmierci jednego z nich.

    Dlatego nauczanie i ustawodawstwo kościelne nie dopuszczają możliwości rozwiązania małżeństwa poprzez rozwód. W oparciu o Ewangelię i wynikającą z niej doktrynę teologiczną i prawną, stwierdzają one w kan. 1141 Kodeksu Prawa Kanonicznego 1983, że małżeństwo ważnie zawarte i dopełnione ustaje jedynie poprzez śmierć jednego z małżonków.

    Zgodnie z doktryną kanoniczno-prawną, w małżeństwie sakramentalnym ważnie zawartym i dopełnionym przez pożycie seksualne małżonków, monogamiczna jedność i nierozerwalność posiadają charakter bezwzględny.

    Jednak na gruncie państwowego ustawodawstwa cywilnego odnośnie do małżeństwa sytuacja przedstawia się w znacznej mierze inaczej.

    Prawo cywilne każdego kraju, w tym również polskie, winno mieć na celu zagwarantowanie w sposób ustawowy ochrony trwałości małżeństwa i rodziny, gdyż są one instytucjami istotnymi dla porządku społecznego. Stąd w treści przepisów polskiego Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego wyrażona została ustawowa ochrona monogamicznego charakteru małżeństwa oraz troska o jego trwałość. Jednak już nie uznanie bezwzględnego, tzn. dozgonnego charakteru tej trwałości.

    Ustawodawca państwowy zawarł bowiem w KRiO przepisy dopuszczające możliwość rozwiązania małżeństwa przez rozwód jako drugi sposób ustania małżeństwa cywilnego, zawartego ważnie w świetle przepisów prawa, obok śmierci współmałżonka. Dlatego na gruncie przepisów prawa państwowego trwałość małżeństwa jest zasadą względną i nie sposób doszukiwać się w ich treści zachowania principium nierozerwalności.

    Przy takiej rozbieżności pomiędzy ustawodawcą kościelnym a państwowym odnośnie do zasady nierozerwalności małżeństwa, nie można zakładać, że w obrębie prawa kanonicznego istnieje instytucja prawna analogiczna do rozwodu cywilnego, mianowicie tzw. ‘rozwód kościelny’.

    To niefortunna i myląca nazwa, używana w języku potocznym w odniesieniu do faktu uzyskania przez dwoje wiernych prawomocnego sądowego orzeczenia nieważności małżeństwa kościelnego, które wcześniej zawarli.